Artikel uit magazine Blikverruiming 04 / Paula Buit
met Britt Veltman en Noa Schout

AI, mycelium en herders. Drie verschillende werelden maar met dezelfde les. In een wereld die steeds sneller, individueler en efficiënter wordt, vergeten we iets belangrijks. Organisaties worden sterker door het netwerk van relaties.

AI
In januari 2024 haalde Sam Altman van OpenAI de krantenkoppen met zijn voorspelling dat binnenkort één persoon een miljardenbedrijf zou kunnen runnen, dankzij AI. Dario Amodei van Anthropic denkt zelfs dat het al in 2026 gebeurt. Het volgende imperium zal worden gerund vanaf een keukentafel. Met AI kan een persoon ineens werk doen waar vroeger hele teams voor nodig waren. Van idee tot uitvoering. Van strategie tot realtime distributie. Door programma’s die 24/7 in de cloud draaien. De manier waarop we met AI werken wordt iets dat je alleen doet, iteratief en in gepolijste vorm.

Misschien is dat wat er steeds vaker ontbreekt in organisaties. Niet meer ideeën of betere data, maar ruimte voor iets dat nog niet af is. Juist dat nodigt anderen uit om mee te doen. Goed werk ontstaat door samen te werken: half gevormde ideeën delen, de kwetsbaarheid van een onaf idee, het moment waarop energie ontstaat tussen mensen. Wat gebeurt er met de gemeenschap en menselijk relaties als je systemen lang genoeg optimaliseert voor efficiëntie en snelheid?

Mycelium
Het slimste netwerk ter wereld ligt misschien niet in Silicon Valley, maar onder een bos. Onder de grond loopt een fijnmazig netwerk van schimmeldraden (mycorrhiza) dat de wortels van bomen en planten met elkaar verbindt. Via dat netwerk worden water en voedingsstoffen uitgewisseld. Er zijn aanwijzingen dat bomen en planten via deze verbindingen ook signalen kunnen doorgeven, bijvoorbeeld bij stress door droogte, ziekte of insecten. Hoe doelgericht die ‘communicatie’ is, daar zijn wetenschappers nog niet over uit.

Dit ondergrondse netwerk wordt wel het ‘wood wide web’ genoemd. Een dynamisch systeem waarin grondstoffen en signalen zich verplaatsen tussen organismen. Het past zich continu aan, zonder centrale aansturing. Samenwerken omdat het systeem als geheel daar sterker van wordt. Robin Wall Kimmerer, een Amerikaanse wetenschapster, plantkundige en lid van de Potawatomi Nation (native American stam), schrijft dat we onze waarden hebben overgedragen aan een economisch systeem dat actief vernietigt wat we liefhebben. Ze bedoelt de aarde. Maar ze had het ook over organisaties kunnen hebben. Want wat het mycelium doet; voeden, verbinden, signaleren, opvangen, is precies wat wij uit onze werkstructuren aan het snijden zijn.

Herder, kudde, landschap
In de Quípar-vallei in Spanje zijn er nog vier herders. Alfonso, Jose-Angel, Juanma en Mario. Vroeger waren het er wel dertig. Een deel van de landbouwgrond dreigt overgenomen te worden door bedrijven die efficiency en schaalvoordeel als toverwoorden hebben. Maar niet overal. Regeneratieve landbouw laat zien dat een ander verhaal mogelijk is. Dat verhaal begint bij de herder.

Foto: Britt Veltman en Noa Schout

De herder is het landschap. Niet als metafoor maar letterlijk. Juanma bepaalt welke route de kudde loopt. De schapen verspreiden zaden via hun wol over het landschap, bemesten de grond, vertrappen de aarde. Dit zorgt voor een rijke biodiversiteit. Ze voorkomen bosbranden door hun gegraas. Hij weet waar de droogte het eerst toeslaat, welke route de kudde neemt als de rivier te hoog staat. Elke herder heeft een eigen, unieke roep. Elke kudde heeft zijn eigen antwoord. Het geluid is een vorm van kunst. Britt Veltman en Noa Schout zijn jonge ontwerpers, opgeleid aan de Hogeschool van de Kunsten in Utrecht, en deden onderzoek naar regeneratieve landbouw en de identiteit van deze vallei. De herders werden het hart van hun onderzoek. Over 10 jaar zijn de herders er waarschijnlijk niet meer. De grillige rivier is inmiddels op vele plekken opgedroogd. Het geluid is verstomt. Verwijder de herder en het landschap verandert. Er verdwijnt kennis, ritme, verbinding. Een manier van kijken, een manier van leven, een manier van zijn. “You want to take care of what you know and love.” De herders wisten het al. Je kunt een landschap niet bezitten. Je kunt het alleen verzorgen, voeden en loslaten, en vertrouwen dat het teruggeeft. Maar dat is precies wat we in organisaties niet meer doen. We bezitten. We optimaliseren. We oogsten. Tot het systeem nog wel werkt, maar niet meer leeft. Met als resultaat monoculturen. ‘Mycelium-arme’ structuren. Verlies van context. Alles lijkt in orde. Tot de bodem het begeeft.

More-than-human world
Het besef dat ik slechts een klein, afhankeijk onderdeel bent van een enorm, levend planetair stelsel is ver weg, als ik aan een strategisch vraagstuk werk met AI als mijn scherpdenkende collega. Het contrast kan eigenlijk niet scherper. Hoe helder en snel het solo-denken nu kan zijn met AI en hoe blind het tegelijkertijd maakt voor wat er onder de oppervlakte leeft. In elke organisatie zijn mensen die het systeem in leven houden zonder dat iemand het ziet. Dragers van de cultuur. Ze zijn het ‘mycelium’.

Dit is geen nieuwe gedachte. We zijn haar alleen vergeten. Culturen over de hele wereld hebben woorden voor wat het‘mycelium’ doet en wat de herders wisten; zie de voorbeelden van inheemse filosofieën. In Sub-Sahara Afrika noemen ze het Ubuntu: ik ben omdat wij zijn. Wat zoiets betekent als: ik word mede gevormd door de mensen om mij heen. Wederkerigheid is hierbij belangrijk om samen te kunnen leven. In Ecuador spreken de Kichwa over Kawsak Sacha: het bos als levend systeem, met eigen rechten. En bij de Birgejupmi staat samenleven op basis van bescheidenheid en matiging centraal.

De filosoof David Abram noemt dit de more-than-human world (zie onderstaande tabel; een eigen bewerking). Een wereld waarin niet alleen mensen betekenis hebben, maar ook alles daaromheen. Als je zo leert kijken, neem je niet alleen beslissingen voor mensen, maar samen met het hele systeem. Je richt je aandacht dan niet alleen op wat zichtbaar is op een dashboard, maar ook op wat het systeem werkelijk in leven houdt. Hier zit de kanteling. Leiderschap is niet langer sturen en optimaliseren. Het is afstemmen en voeden. Niet alles eruit halen, maar de condities creëren waarin iets kan groeien.

Het is ook persoonlijk heel relevant. Dit is misschien nog wel de meest onderschat- te laag van dit verhaal. Mensen zijn ook de bodem aan het uitputten. Ik bedoel hiermee de grond onder ons bestaan. Oprechte aandacht voor elkaar, vertrouwen, openheid, nieuwsgierigheid, een gevoel van verbondenheid, welzijn, voorbij je eigen belangen kunnen denken. Het zijn aspecten die langzaam groeien en snel kunnen verdwijnen. Betekenis ontstaat in relatie, door de interactie tussen mensen, door context.

Wat betekent dit alles voor maandag om 09:00 uur?
Kijk eens naar je eigen werkproces. Waar heb je menselijk contact vervangen door een tool? Wat is de winst? Wat kostte het? En ook: wie of wat zie jij vandaag dat te lang onzichtbaar is gebleven? Geef het jouw tijd, jouw aandacht, en de bodem wordt veerkrachtiger.

Auteur Paula Buit. Als strategisch adviseur help ik organisaties met strategie, innovatie en toekomstverkenning.

>> Schrijf je in voor maandelijkse updates!